Bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính: Những điều cần biết

Bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính (CODP) là thuật ngữ dùng chỉ tình trạng đường thông khí hệ hô hấp bị tắc nghẽn, gây khó thở. COPD là tình trạng giới hạn thông khí ở phổi không thể hồi phục hoàn toàn. Luồng lưu thông khí bị tắc nghẽn, lượng khí cặn trong phổi gia tăng làm bệnh nhân khó thở. Khi bị COPD, thành của đường dẫn khí dày lên, phù nề nên hẹp lại, không khí khó đi vào phổi; các phế nang bị phá hủy, làm tăng tình trạng ứ khí và giảm khả năng trao đổi khí ở phổi.

Ở giai đoạn đầu, người bệnh thường xuất hiện các triệu chứng: ho, có đàm, khó thở,…Khi đến giai đoạn muộn, vách của các phế quản bị xơ hóa, tạo sẹo, các phế nang bị phá hủy, gây nghẽn đường thở, dẫn đến suy hô hấp và tử vong sớm. Bệnh tiến triển kéo dài trong nhiều năm và cuối cùng gây tử vong. Các chuyên gia trong lĩnh vực gọi căn bệnh này là “Kẻ giết người thầm lặng” hay “sát thủ vô hình”.

Theo Tổ chức Y tế thế giới (WHO), hiện nay COPD là nguyên nhân gây tử vong hàng thứ 4 trên thế giới và dự đoán nó sẽ đứng hàng thứ 3 vào năm 2020. Đáng lo ngại là nếu như đến năm 2010, trong khi các bệnh đứng ở top 5 về tỉ lệ tử vong có xu hướng giảm dần thì COPD lại có chiều hướng gia tăng. Mỗi năm, căn bệnh này đã cướp đi mạng sống của hơn 3 triệu người trên toàn thế giới.

Cũng theo báo cáo WHO, COPD tập trung chủ yếu ở các nước đang phát triển do thói quen hút thuốc vẫn còn rất phổ biến, riêng Tại Việt Nam, đây là bệnh có tần xuất ngày càng tăng. Nguyên nhân là do tình trạng ô nhiễm môi trường nặng nề trong khi tập quán hút thuốc lá không giảm. Theo một nghiên cứu mà Bộ Y tế thực hiện ở Hà Nội, gần 7% số người trên 40 tuổi bị COPD.

80-90 % bệnh nhân COPD là người nghiện thuốc lá

10% những người hút thuốc lá có triệu chứng lâm sàng phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD) và 80-90 % bệnh nhân COPD là người nghiện thuốc lá, theo báo cáo của Chương trình Khởi động toàn cầu về COPD (GOLD) .

Hút thuốc lá là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến bệnh COPD bên cạnh các tác nhân khác như: ô nhiễm không khí, môi trường làm việc ô nhiễm, hoá chất độc hại, khói bếp… Người hút thuốc có nguy cơ tử vong do bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính cao gấp 10 lần so với người không hút thuốc. Những người hút thuốc lá thụ động cũng có nguy cơ mắc bệnh COPD.

Báo cáo của GOLD cũng cho thấy nam giới trên 40 hút thuốc lá có nguy cơ mắc COPD rất cao. Một điều đáng quan tâm là trong những năm gần đây, tỉ lệ phụ nữ mắc bệnh này cũng đang có chiều hướng gia tăng do ngày càng có nhiều phụ nữ hút thuốc lá.

“Do bản chất là một loại bệnh tắc nghẽn đường thở mạn tính phục hồi không hoàn toàn, cách điều trị hữu hiệu nhất hiện nay đối với COPD vẫn là cai thuốc lá”, PGS.TS.BS Lê Thị Tuyết Lan cho biết tại hội thảo về COPD ngày 16-11 vừa qua.

Để làm chậm quá trình tổn thương phổi, bệnh nhân COPD cần xây dựng chế độ sinh hoạt, dinh dưỡng, luyện tập phù hợp, tham gia vào các hoạt động xã hội… Bên cạnh đó, nên duy trì một môi trường sống trong lành, giữ không khí trong nhà sạch, thoáng, tránh khói và các loại khí khó thở. Đi bộ, tập thể dục và ăn uống đầy đủ dinh dưỡng nhằm xây dựng một lối sống điều độ cũng là những yếu tố hạn chế sự phát triển của bệnh rất hiệu quả.

8 điều cần tránh ở bệnh nhân COPD

1. Khói thuốc lá.

2. Tránh các chất ô nhiễm, khói thải, nước thải và những mùi mạnh như nước hoa…

3. Thay đổi không khí đột ngột ( từ lạnh sang nóng và ngược lại)

4. Tránh tiếp xúc với những người bị nhiễm trùng hô hấp.

5. Ẩm thấp.

6. Quá nóng hoặc quá lạnh, ra gió.

7. Xúc cảm: quá buồn, quá vui hoặc bực tức, căng thẳng.

8. Những hóa chất tẩy rửa nhà cửa.

6 lời khuyên cho bệnh nhân COPD

1. Hãy đến bác sĩ sớm, ngay khi bạn có dấu hiệu nghi ngờ đầu tiên: ho, khạc đàm, khó thở khi vận động nặng.

2. Ngưng hút thuốc lá

– Đây là việc quan trọng đầu tiên nên làm nếu bạn là người hút thuốc lá. Hãy yêu cầu bác sĩ giúp đỡ, cho lời khuyên. Tránh xa nơi có nhiều người hút thuốc hoặc những vật dụng khiến liên tưởng đến thuốc lá.

– Dùng thuốc cai thuốc lá nếu cần.

3. Giữ không khí trong nhà thật sạch, thoáng.

– Tránh khói và các loại khí gây khó thở.

4. Luyện tập, giữ cho thân thể khỏe mạnh

– Tập thở theo hướng dẫn của bác sĩ, đi bộ và tập thể dục đều đặn.

– Ăn uống đầy đủ dinh dưỡng.

5. Nếu bạn bị COPD mức độ nặng

– Hãy sống lạc quan và hoạt động tối đa trong điều kiện sức khỏe cho phép

– Làm việc thường ngày một cách chậm rãi, đơn giản.

– Chọn chỗ ngồi để có thể nghỉ ngơi thoải mái khi cần.

6. Hãy đến bệnh viện ngay nếu tình trạng của bạn xấu đi

– Cần chuẩn bị sẵn địa chỉ, số điện thoại bạn có thể đến ngay được.

– Chuẩn bị danh sách thuốc bạn hay dùng.

– Đi cấp cứu ngay nếu bạn có những dấu hiệu nguy hiểm sau: nói chuyện – đi lại khó khăn, môi hay móng tay tím tái; nhịp tim mạch rất nhanh hay không đều; thuốc thường dùng không còn tác dụng đủ lâu hay mất tác dụng – thở vẫn gấp và khó.

Theo_TuoiTre)

========================

Bệnh phổi tắc nghẽn mãn tính (BPTNMT) là một loại bệnh gây tàn phá trên hai lá phổi, dần dần làm bệnh nhân khó thở. Theo Tổ chức Y tế thế giới, BPTNMT là một trong bốn bệnh hàng đầu về mức độ gây tử vong trên toàn cầu, tương đương với HIV/AIDS.

Hơn 3 triệu người chết do BPTNMT hằng năm và có đến hơn 10% người trên 40 tuổi có thể mắc căn bệnh này.

Âm thầm nhưng nguy hiểm

Kết quả nghiên cứu của Đại học Y dược TP.HCM về tần suất BPTNMT ở công nhân ngành cao su, thủy tinh, nhựa và thép Việt Nam cho thấy còn cao hơn con số thống kê nêu trên. BPTNMT là một bệnh tiến triển, có nghĩa là các triệu chứng lúc đầu nhẹ, nhưng ngày càng nặng hơn.

Dấu hiệu đầu tiên mà bệnh nhân có thể tự nhận biết là ho, khạc đàm vào buổi sáng. Vào độ tuổi 40, triệu chứng khó thở và khạc đàm kinh niên, đôi lúc khò khè sẽ xuất hiện. Bệnh nhân có hút thuốc lá thường chủ quan cho rằng ho khạc là do hút thuốc lá mà không biết mình đã bị BPTNMT.

Vào độ tuổi 50, bắt đầu xuất hiện những đợt bùng phát các triệu chứng hô hấp. Những đợt này bao gồm ho nặng hơn, đàm đặc hơn, khò khè nhiều, khó thở, hụt hơi và có thể sốt. Càng ngày bệnh càng nặng hơn.

Khó thở khi vận động sẽ xuất hiện rõ vào độ tuổi 60. Lúc đầu bệnh nhân chỉ mệt khi đi vội hay đi lên dốc, lên cầu thang; về sau họ không còn đi kịp với những người cùng tuổi. Nặng hơn, bệnh nhân chỉ có thể đi bộ 100m là phải dừng lại để thở và cuối cùng thì ăn uống, tắm rửa, thay quần áo cũng bị khó thở.

Đo hô hấp ký, một phương pháp chẩn đoán đơn giản có thể cứu sống nhiều bệnh nhân BPTNMT
Đo hô hấp ký, một phương pháp chẩn đoán đơn giản có thể cứu sống
nhiều bệnh nhân BPTNMT (Ảnh: TTO)

Bệnh lý phổi lâu ngày sẽ ảnh hưởng đến tim (tâm phế mạn). Bệnh nhân sẽ bị phù chân, đau bụng… Như vậy, BPTNMT là một bệnh âm thầm tiến triển hàng chục năm trước khi bệnh nhân nhận biết. Do đó, khám phá sớm BPTNMT là mấu chốt trong việc phòng chống căn bệnh nguy hiểm và nghiêm trọng này

GS Thomas Fetty, nguyên giám đốc chương trình giáo dục sức khỏe hô hấp quốc gia của Hoa Kỳ, đã khuyến cáo: “Tất cả bệnh nhân có triệu chứng đều phải làm hô hấp ký – một test đơn giản, không đau. Kết quả hô hấp ký sẽ cho biết ai mắc BPTNMT”.

Nguyên nhân từ đâu?

Tại TP.HCM, Bệnh viện Phạm Ngọc Thạch đã tổ chức khám và tư vấn về BPTNMT cho bệnh nhân vào ngày 12-11-2006.

Trong ngày 26-11-2006, chương trình cầu truyền hình giữa TP.HCM và Hà Nội về BPTNMT sẽ được thực hiện, nhằm cung cấp thông tin và giải đáp thắc mắc trực tiếp cho công chúng.

80 – 85% bệnh nhân BPTNMT là do thuốc lá. Tuy nhiên, có đến 15-20% bệnh nhân BPTNMT không hề hút thuốc. Các bệnh nhân nhóm này có thể do hút thuốc lá thụ động (hít phải khói thuốc lá do người khác hút), do phơi nhiễm với bụi, khói độc ở nơi làm việc (hầm mỏ, khói hàn…) hay nơi ở; cũng có thể do bệnh nhân thiếu một loại men bảo vệ phổi (a-1 antitrypsin). Tuy nhiên, đây là một dạng bệnh hiếm, chỉ chiếm khoảng 1% trong tổng số ca BPTNMT theo y văn thế giới.

Nguyên nhân cuối có thể do suyễn kéo dài mà không được điều trị đúng đắn. Công trình của thạc sĩ Cao Thị Mỹ Thúy tiến hành tại Bệnh viện đại học Y dược TP.HCM còn cho thấy một con số đáng báo động: 50% bệnh nhân BPTNMT được điều trị tại đây có nguyên nhân là bệnh suyễn kéo dài, do không được điều trị đúng đắn.

Như vậy, việc đầu tiên trong phòng chống BPTNMT là ngăn ngừa các yếu tố nguy cơ. Công nhân làm việc trong các môi trường ô nhiễm không khí do khói, bụi, hạt độc phải có khẩu trang bảo vệ hữu hiệu và được làm hô hấp ký mỗi năm một lần. Nhà có dùng bếp củi, than, nhất là than đá, dầu hôi phải được thông khí tốt. Đặc biệt phải chú trọng đến việc điều trị suyễn ngay từ đầu một cách hữu hiệu, bệnh nhân suyễn cần được theo dõi bằng hô hấp ký ít nhất mỗi năm một lần để phát hiện sớm những người bị chuyển qua BPTNMT.

Chữa được

Ngày toàn cầu phòng chống BPTNMT 2006 được tổ chức với khẩu hiệu “Khó thở vẫn chữa được” (Khó thở nhưng không vô vọng – Breathless not helpless). Theo đó, việc chăm sóc bệnh nhân BPTNMT ngoại trú trong cộng đồng ngày càng được đẩy mạnh. Thay vì chỉ điều trị trong đợt kịch phát với oxy, máy thở, kháng sinh vô cùng tốn kém (1-1,5 triệu đồng mỗi ngày) mà hiệu quả lại thấp, ngày nay các bệnh nhân BPTNMT được chăm sóc ngay trong giai đoạn ổn định.

Một bệnh nhân BPTNMT điển hình
Một bệnh nhân BPTNMT điển hình (Ảnh: TTO)

Việc đầu tiên và quan trọng nhất trong bất kỳ phác đồ điều trị BPTNMT nào cũng là cai thuốc lá! Cai thuốc lá giúp làm chậm diễn tiến của bệnh. Vì BPTNMT là một bệnh kinh niên nên bệnh nhân phải được theo dõi điều trị lâu dài. Đến nay vẫn chưa có thuốc nào chữa khỏi được BPTNMT. Tuy nhiên, nhiều loại thuốc có thể làm giảm triệu chứng, nâng cao sức lực và chất lượng sống cho bệnh nhân, chủ yếu là các dạng thuốc hít, bình xịt định liều. Các thuốc kháng viêm, giãn phế quản đường uống chỉ dùng khi bệnh đã nặng. Kể từ năm 2005, tiotropium bromide, một loại thuốc giãn phế quản chọn lọc, tác dụng kéo dài, hiệu quả cao đã có mặt tại VN.

Nhiễm trùng hô hấp là nguyên nhân quan trọng đưa đến cơn kịch phát của BPTNMT. Bệnh nhân BPTNMT nên chích ngừa cảm cúm mỗi năm một lần, chích ngừa viêm phổi ba năm một lần. Chương trình phục hồi chức năng đầy đủ, bao gồm giáo dục, vận động, hỗ trợ tâm lý xã hội và hướng dẫn cách tập thở… sẽ giúp bệnh nhân thở dễ hơn!

PGS. TS LÊ THỊ TUYẾT LAN (ĐH Y DƯỢC TP.HCM)

 

 

Share Button

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>